تبلیغات
نسخه شناسی - مطالب نفیسه سنجی

روش تنظیم فهرست

یکشنبه 11 تیر 1391 08:12 ق.ظ
طبقه بندی:نسخه شناسی، کتابشناسی، نسخ خطی، دستویس، 

فهرست نگار پس از جمع­آوری و تدوین شناسنامه لازم برای هر نسخه خطی ، می­تواند آنها را به یکی از گونه­های مختلف تنظیم نماید که اهم آنها به شرح زیر است :

تنظیم بر اساس نام مؤلف

در این روش ، مدخلها بر حسب نام مؤلفین به ترتیب حروف الفبایی تنظیم می­شود . گرچه این روش ، قدیمی­ترین و پر­سابقه ­ترین روشهای فهرست نگاری بوده است ، و نسبت به سایر شیوه­های فهرست نویسی ، تا حدی آسان و راحت است ، لکن این عیب را دارد که ارتباط بین موضوعها ، نادیده انگاشته شده است .


انواع فهرست نویسی

سه شنبه 6 تیر 1391 08:01 ق.ظ
طبقه بندی:نسخه شناسی، نسخ خطی، کتابشناسی، دستویس، 

از میان تمامی اسامی فهرست­ها ، امروزه دو نوع آن معمول و متداول است :

فهرست نویسی فشرده و کلی

که به منظور نظام­دهی به مجموعۀ دستنوشته­های یک کتابخانه و تسهیل دسترسی محققین به آنها و اطلاع رسانی به پژوهشگران ، به تعیین هویت و توصیف اجمالی مواد یک کتابخانه می­پردازد . فهرست نویس در این گونه فهرست ، تنها به نام کتاب و مؤلف آنها و احیاناً موضع و شماره راهنما و نوع خط و تاریخ کتابت می­پردازد ، بدون توصیف و تحلیل بیشتر . معمولاً اینگونه فهرست­ها در مواردی تهیه می­شود که یا مواد کتابخانه بسیار است ، و نیاز به سازماندهی دستنوشته­ها فراوان و فوری و فرصت تهیه فهرست توصیفی اندک می­باشد ؛ و یا آن­که مجموعه خطی مورد بررسی در شهرستان و یا کشور دیگری است که فهرست نگار نمی­تواند برای یک سال یا بیشتر در آن­جا توقف کند و به تجزیه و تحلیل نسخه­ها بپردازد و اگر به تحقیق دقیق آنها مشغول شود ، اندکی از نسخه­ها را شناسایی می­کند ، لذا یک فهرست دستی و فشرده از تمام آن مجموعه تهیه می­کند ؛ و یا آن­که فهرست نگار اطلاعاتش اندک است و بیشتر نمی­تواند کتابها را بررسی کند . یعنی در بخش کتابشناسی نکات لازم را نمی­داند ، توانایی تجزیه و تحلیل درست را از یک نسخه ندارد ، به جزئیات اهمیت نمی­دهد ، به متن و موضوع و اصطلاحات نسخه تسلط ندارد ، کاغذ را نمی­شناسد ، از مرکب و رنگ­سازی ، و انواع جلد و خط و خطاطان اطلاعی ندارد و بالاخره به تزیینات نسخه و فنون کتابسازی و سایر نکات لازم احاطه ندارد .


ترقیمه

شنبه 3 تیر 1391 07:54 ق.ظ
طبقه بندی:نسخه شناسی، کتابشناسی، نسخ خطی، 

در عرفِ كاتبان به قسمتی از كتابت كاتب كه حاوی نام و نشان او، به‌همراه تاریخ كتابت باشد، رقم گفته می‌شود . ترقیم در لغت به معنای نوشتن، استنساخ، و كتابت كردن است و در نزد خوشنویسان به‌معنای آراستن و نقطه نهادن خط جهت وضوح، نزدیك كردن سطرها ، و نیز امضاكردن اثر در پایان آن است . در بسیاری از كتاب‌های لغت این مفاهیم برای كلمه "ترقین" نیز ذكر شده است.

ترقیمه در عرف نسخه‌شناسی و اصطلاح نسخه‌نویسان، مجموعه كلمات و عبارات كوتاه و بلندی است كه كاتب پس از كتابت متن اصلی كتاب می‌آورد و در ضمنِ دعا و تسبیح و بیان كلمات استثنا ـ چون ان شاءالله ـ از نام و نشان خود، مكان و زمان كتابت، و گاه سفارش‌دهنده كتاب یاد می‌كند . ترقیمه به واقع شناسنامه كتاب‌های خطی و چاپ سنگی است. در كتاب‌های چاپ سنگی، ترقیمه در صفحه ابتدای كتاب قبل از آغاز متن نیز دیده می‌شود.

اهمیت ویژه ترقیمه‌ها در نسخه‌شناسیِ نسخ خطی است. تاریخ نسخه، نام كاتب، نام مؤلف، زمان تألیف، نام كتاب، و محل كتابت را در ترقیمه‌ها می‌توان یافت و به این شكل به ارزش، اصالت، و قدمت نسخه پی‌برد. به‌سبب همین اهمیت، باید اصالت ترقیمه از نظر برساخت، رونوشت، و جعلی‌بودن مورد توجه قرار گیرد. از كیفیت ترقیمه می‌توان به فضل و دانش كاتب پی‌برد. كاتب آگاه عبارات تكراری و پیش پا افتاده را به‌كار نمی‌برد و به این ترتیب می‌توان اطمینان بیشتری به اصالت و كتابت صحیح نسخه پیدا كرد. برخی ترقیمه‌ها اطلاعات بیشتری در اختیار محقق قرار می‌دهند؛ مانند شغل مؤلف و كاتب، هم‌منطقه بودن آن دو ـ كه در كتابت صحیح الفاظ خاص منطقه و سبك نگارش درست مهم است ـ و اطلاعات دیگر. اعلام جغرافیایی و ادبیات مندرج در ترقیمه‌ها ـ چه سروده كاتب و چه نقل قول از شاعران دیگر ـ در مطالعه سیر فرهنگ‌ها و اندیشه‌ها، نكات اجتماعی و اخلاقی، و موارد دیگر ارزشمندند.

كاتبان با توجه به درجه‌ای كه در خطاطی كسب می‌كردند كلماتی خاص را در ترقیمه می‌آوردند. كاتبان مبتدی "سوّده"، كاتبان متوسط "مشقه"، و كاتبان متبحّر "نمقه" و "كتبه" را در ترقیمه‌های خود ذكر می‌كردند .

كاربرد لفظ ترقیمه در این مفهوم اصطلاحی سابقه طولانی ندارد. در منابع قدیم‌تر به اصطلاحاتی چون رقم، دستینه، و خاتمه‌الكتاب در این مفهوم برمی‌خوریم. دستینه، علاوه بر معانی لغوی، به مفاهیمی چون توقیع، رقم، امضای شخص، و آنچه در آخر كتاب الحاق كنند (نام كاتب، تاریخ اتمام كتابت، و جز آن) معنی شده است . در آداب كتابت و نسخه‌نویسی، ضبط كلمات استثنا، تاریخ و محل كتابت، نام و نشان كاتب، و جز آن در ترقیمه‌های آثار مكتوب مرسوم بوده و هر كاتبی باید این نكته را رعایت می‌كرده است. بیان هر نوع عبارتی دلیلی شرعی و اخلاقی یا فایده‌ای فرهنگی داشته است. به‌طور مثال، كاتب با ذكر "ان شاءالله" در ترقیمه خود، مقصودش از كتابت را كه رستگاری و نجات خود بوده معیّن می‌كرده است. به این قسمت خاتمه‌الكتاب می‌گفتند


کاغذ سازی در ایران

سه شنبه 30 خرداد 1391 07:49 ق.ظ
طبقه بندی:نسخه شناسی، نسخ خطی، 

ایرانیان‌ مسلمان‌ در‌ کار‌ بهبود‌ ساختن‌ کاغذ‌ به‌ نوآوری‌های‌ جالبی‌ دست‌ پیدا‌ کرده‌ بودند‌ که‌ به‌ چند‌ مورد‌ اشاره‌ می‌شود:
۱‌- آهار‌ زدن‌ به‌ کاغذ‌ :‌ ایرانیان‌ که‌ در‌ کار‌ ساختن‌ کاغذ‌ پوستی(پارشمن)‌ تجربه‌های‌ زیادی‌ داشتند‌ کوشیدند‌ آن‌ تجربه‌ها‌ را‌ در‌ ساختن‌ کاغذ‌ جدید‌ نیز‌ به‌ کار‌ گیرند.‌ از‌ این‌ رو،‌ به‌ کاغذ‌ نشاسته‌ گندم‌ می‌زدند‌ که‌ سطح‌ کاغذ‌ را‌ برای‌ نوشتن‌ با‌ جوهر‌ مناسب‌تر‌ می‌کرد.
۲-‌ بهره‌گیری‌ از‌ آب‌دنگ‌ :‌ این‌ دستگاه‌ کوبه‌ای،‌ پتک‌ ‌مانند‌ بود‌ که‌ با‌ چرخاب‌ به‌ حرکت‌ در‌ می‌آمد‌ و‌ از‌ آن‌ برای‌ خرد‌ کردن‌ تکه‌های‌ بزرگ‌ چوب‌ بهره‌ می‌گرفتند.‌
۳- بهره‌گیری‌ از‌ قالب‌ خیزران‌ :‌ نوارهایی‌ از‌ چوپ‌ خیزران‌ را‌ مانند‌ حصیر‌ به‌ هم‌ می‌بافتند‌ و‌ برگه‌های‌ کاغذ‌ خیس‌ را‌ ‌ برای‌ آبکشی‌ روی‌ آن‌ می‌گذاشتند‌ و‌ پس‌ از‌ این‌ که‌ آب‌ آن‌ گرفته‌ شد‌ در‌ حالی‌ که‌ ورقه‌ هنوز‌ مرطوب‌ بود،‌ آن‌ را‌ برمی‌داشتند. این‌ کار‌ به‌ سازنده‌ کاغذ‌ امکان‌ می‌داد‌ به‌ طور‌ پیاپی‌ ورقه‌های‌ کاغذ‌ را‌ روی‌ همان‌ یک‌ قالب‌ آبکشی‌ کند.‌ پیش‌ از‌ آن،‌ ورقه‌ کاغذ‌ را‌ روی‌ پارچه‌ درشت‌ ‌بافی‌ پهن‌ می‌کردند،‌ اما‌ تا‌ زمان‌ خشک‌ شدن‌ ورقه‌ کاغذ،‌ نمی‌توانستند‌ آن‌ را‌ از‌ روی‌ پارچه‌ بردارند.‌
۴- ‌ بهبود‌ کاغذ‌ و‌ بازیافت‌ آن‌ :‌ افزودن‌ موادی‌ مانند‌ بزرک،‌ پنبه‌ و‌ کهنه‌ پاره‌های‌ کتان‌ به‌ ترکیب‌ کاغذ‌ و‌ هم‌چنین‌ بهره‌گیری‌ از‌ خرده‌ پاره‌های‌ کاغذ‌ و‌ پارچه‌های‌ کهنه‌ که‌ در‌ بهبود‌ کاغذ‌ سودمند‌ بود‌ و‌ شیوه‌ای‌ از‌ بازیافت‌ نیز‌ به‌ حساب‌ می‌ آمد . ۵-‌ کاغذ‌ رنگی:‌ در‌ برخی‌ دست‌نوشته‌های‌ نویسندگان‌ مسلمان‌ دستورهایی‌ برای‌ ساختن‌ کاغذ‌ به‌ رنگ‌های‌ قرمز،‌ سبز،‌ آبی،‌ صورتی،‌ زرد،‌ پیازی‌ و‌ ارغوانی‌ وجود‌ دارد‌ و‌ حتی‌ نوشته‌ شده‌ است‌ که‌ چگونه‌ می‌توان‌ کاری‌ کرد‌ که‌ برگه‌های‌ کاغذ‌ کهنه‌ و‌ دیرین‌ به‌ نظر‌ برسند. روش‌های‌ الوان‌ سازی‌ الوان‌ سازی‌ کاغذ‌ که‌ از‌ ابداعات‌ هنرمندان‌ ایرانی‌ است،‌ به‌ گونه‌های‌ متفاوت‌ انجام‌ می‌شده‌ است:‌

الف:‌ استفاده‌های‌ خود‌ رنگی‌ در‌ خمیر‌ کاغذ‌, ب:‌ روش‌های‌ افشان‌ یا‌ رنگ‌ افشانی‌, ج:‌ روش‌های‌ غرقابی‌, د:‌ روش‌های‌ ابر‌ و‌ باد‌ یا‌ ابری‌ سازی‌ ,‌ الف :استفاده‌های‌ خود‌ رنگی‌ در‌ خمیر‌ کاغذ: ‌ استفاده‌ از‌ رنگ‌ گیاه‌ برای‌ کاغذ‌ از‌ تجارب‌ قدیمی‌ ایرانیان‌ است‌ که‌ نمونه‌ آن‌ کاغذ‌ کاهی‌ است‌ و‌ آن‌ استفاده‌ از‌ کاه‌ گیاه‌ گندم‌ برای‌ ماده‌ اولیه‌ خمیر‌ کاغذ‌ است.‌ مواد‌ نشاسته‌ ای‌ و‌ لعابی‌ موجود‌ در‌ ساقه‌ گندم‌ سبب‌ آهاری‌ شدن‌ آن‌ می‌شود.‌ از‌ همین‌ خاصیت‌ استفاده‌ می‌شد‌ و‌ کاغذهایی‌ برای‌ طراحی‌ و‌ نقاشی‌ پدید‌ می‌آوردند‌ که‌ امروز‌ نوع‌ ماشینی‌ آن‌ ‌ نام‌ دارد.‌ گاهی‌ در‌ دوران‌ کاغذسازی‌ ایرانیان،‌ از‌ رنگ‌های‌ گیاهی‌ محلول‌ در‌ آب،‌ مانند‌ حنایی‌ و‌ زعفرانی‌ استفاده‌ می‌شد.‌ بدین‌ ترتیب،‌ رنگ‌ به‌ جای‌ سطح‌ کاغذ‌ در‌ متن‌ خمیر‌ قرار‌ داشت‌ و‌ نه‌ تنها‌ بر‌ دوام‌ کاغذ‌ می‌افزود،‌ بلکه‌ از‌ هجوم‌ قارچ‌ها‌ و‌ سایر‌ آفات‌ کاغذ‌ و‌ کتاب‌ جلوگیری‌ می‌کرد.‌

ب:روش های افشان یا رنگ افشانی ‌ افشان‌ به‌ معنی‌ پراکندن‌ رنگ‌ محلول‌ به‌ صورت‌ ذرات‌ ریز‌ بر‌ روی‌ اجسام‌ است‌ به‌ هر‌ وسیله‌ ای‌ که‌ ممکن‌ باشد.‌ در‌ طول‌ تاریخ‌ از‌ ابزارهای‌ متفاوت‌ مانند‌ قلم‌ موی‌ افشانگر‌ که‌ آن‌ را‌ خامه‌ افشان‌ هم‌ گفته‌ اند‌ و‌ نیز‌ ابزاری‌ به‌ نام‌ فوتک‌ و‌ ابزارهای‌ موسوم‌ به‌ ایربراش‌ استفاده‌ شده‌ است؛‌ اما‌ در‌ کتاب‌ سازی‌ و‌ نگارگری‌ افشانگر‌ باید‌ با‌ همان‌ قلم‌ موی‌ مخصوص‌ باشد‌ و‌ ابزارهای‌ مدرن‌ نظیر‌ فوتک‌ و‌ ایربراش‌ کاربردی‌ نمی‌ توانند‌ داشته‌ باشند.‌ روش‌های‌ رنگ‌ افشانی‌ هم‌ بستگی‌ به‌ نوع‌ کار‌ هنری‌ و‌ همین‌ طور‌ توانایی‌های‌ خاص‌ هنرمند‌ دارد‌ که‌ بهتر‌ است‌ با‌ رنگ‌های‌ گیاهی‌ یا‌ آبرنگ‌ استفاده‌ شود. علاوه‌ بر‌ انواع‌ رنگ‌های‌ محلول‌ در‌ آب،‌ از‌ طلای‌ حل‌ کرده‌ هم‌ استفاده‌ می‌شود‌ که‌ در‌ این‌ صورت‌ آن‌ را‌ زرافشانی‌ گویند.‌ افشان‌ زر‌ و‌ نیز‌ افشان‌ نقره‌ را‌ هم‌ به‌ تناسب‌ کار‌ در‌ این‌ حوزه‌ به‌ کار‌ ‌ می‌برند.‌

ج:‌روش های غرقابی در‌ روش‌های‌ غرقابی،‌ رنگ‌های‌ گیاهی‌ را‌ پس‌ از‌ آماده‌ سازی‌ در‌ ظرفی‌ پهن‌ می‌ریزند‌ و‌ اوراق‌ مورد‌ نیاز‌ را‌ در‌ محلول‌ آماده‌ شناور‌ و‌ سپس‌ آویزان‌ می‌کنند‌ تا‌ خشک‌ شود. ‌

د:‌ روش‌های‌ ابری‌ سازی‌ یا‌ ابر‌ و‌ باد‌ :‌ اساس‌ رنگ‌ آمیزی‌ بدین‌ گونه‌ است‌ که‌ در‌ ظرفی‌ بزرگ‌ نشاسته‌ حل‌ شده‌ را‌ می‌ریزند‌ و‌ بر‌ آن‌ از‌ رنگ‌های‌ گیاهی‌ یا‌ جسمی‌ رقیق‌ شده‌ به‌ صورت‌ چند‌ قطره‌ ریز‌ یا‌ درشت‌ می‌افشانند‌ و‌ کاغذ‌ را‌ برای‌ لحظه‌ای‌ کوتاه‌ بر‌ آن‌ قرار‌ می‌دهند‌ و‌ سریعا‌ برمی‌ دارند‌ و‌ در‌ محلی‌ قرار‌ می‌دهند‌ تا‌ خشک‌ شود.‌ بعد‌ از‌ خشک‌ شدن‌ با‌ اتوی‌ نیم‌ گرم،‌ کاغذها‌ را‌ صاف‌ می‌کنند.‌ ابری‌ سازی‌ هم‌ انواع‌ مختلفی‌ دارد‌ که‌ نتیجه‌ تجربه‌ و‌ ابتکارات‌ هنرمندان‌ است.


کاغذ سمرقندی

دوشنبه 29 خرداد 1391 03:53 ب.ظ
طبقه بندی:نسخه شناسی، نسخ خطی، 

این کاغذ را باید نخستین نمونه کاغذ ایرانی دانست که برابر نیازهای کاتبان ایرانی و شرایط کتابتی با قلم نی پدید آمده‌است. تأیید استادان طراز اول خوشنویسی نظیر سلطان علی مشهدی در «صراط السطور» از مرغوبیت خاص این کاغذ خبر می‌دهد:

حبذا کاغذ سمرقندی مکنش رد، اگر خردمندی خط بر او صاف و خوب می‌آید لیک پاک و سفید می‌باید خواه رسمی و خواه سلطانی جهد کن تا که خوب بستانی کیفیت مناسب این کاغذ سبب رونق تجارت آن شد، به طوری که سمرقند را به مرکز تجارت آن تبدیل کرد. حتی مرغوبیت این کاغذ منجر به گرانی و اشتهار آن گردید، به طوری که از انواع مختلف آن در همه جا، با رغبت و تحسین استقبال می‌شد و در اندازه‌های مختلف کاربرد پیدا کرد و به تمام بلاد اسلامی صادر می‌شد.

کاغذهای سمرقندی در قطع رسمی و سلطانی از شهرت خوبی برخوردار بوده و در متون گذشته اشاراتی فراوان به آن دیده شده‌است، چنان که ثعالبی می‌نویسد: «کاغذهای سمرقندی به لحاظ لطافت و نازکی و زیبایی، قرطاس‌های مصری را بی ارج کرد. یاقوت حموی (متوفا به سال ۶۲۶ ق) در شرح حال ابوالفضل جعفر بن فرات (متوفا به سال ۳۹۱ ق) می‌نویسد این وزیر از سمرقند کاغذ وارد می‌کرد تا کاتبانی که برای کتابخانه او کتاب‌ها را استنساخ می‌کردند آن‌ها را به کار ببرند.

محمد بن طاهر مقدسی می‌گوید که در سمرقند مخصوصاً برای ابوالفضل وزیر کاغذ می‌ساختند و از مصر هم هر سال مقداری کاغذ می‌آوردند و در کتابخانه او همیشه عده‌ای از کاتبان به کار استنساخ مشغول بودند. سیوطی هم به نقل اخباری در این مضمون می‌پردازد و می‌گوید: «قراطیس سمرقند برای مردم مشرق همان حکم قراطیس مصری را برای اهل مغرب دارد.»

و این کاغذ سمرقندی و کیفیت جهانگیر آن سبب شده تا کشورهای مسلمان آن روزگار، همیشه ترجیح دهند برای خلق آثار ماندگار، از آن استفاده کنند. حتی وقتی بایسنقر میرزا تصمیم به کتابت آن قرآن معروف و عظیم گرفت، دستور داد تا کاغذگران سمرقندی، تمامی تجربه و همت خویش را به کار بگیرند تا بتوانند صفحاتی عظیم از این کاغذ را پدید آورند و امروز شاهد بقایای این قرآن عظیم بایسنقری در کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی در ابعاد هر صفحه ۱۰۱در۱۷۷ سانتیمتر با مقیاس امروز هستیم که بزرگ تر از کاغذهای صنعتی استاندارد امروزین است.


کاغذهای خراسانی

یکشنبه 28 خرداد 1391 03:49 ب.ظ
طبقه بندی:نسخ خطی، نسخه شناسی، 

انواع کاغذهای خراسانی :

کاغذهای طاهری به دستور طاهر دوم، از امری نیشابور.

کاغذ طلحی به دستور طلحه بن طاهر، از امرای طاهری، ساخته شد.

کاغذ نوحی: از انواع کاغذهای خراسانی است که نوح بن منصور سامانی در ساخت و ترویج آن نقش مؤثری داشته و به همین نام هم شهرت پیدا کرده‌است.

کاغذ فرعونی: برخلاف اسم آن، از انواع کاغذهای خراسانی است که تا سده پنجم هجری رواج داشته و رقیب سرسخت کاغذ مصری بوده‌است. تاریخ و سابقه ساخت آن را تا نیمه اول سده دوم هجری ذکر کرده‌اند. در یک سند خطی که از این نوع کاغذ به دست آمده، نوشته‌ای به خط عربی با قدمتی تاریخی حدود ۱۸۰ تا ۲۰۰ هجری است که از عهد شیخ الرئیس ابوعلی سینا حکایت دارد و مربوط به یکی از شاگردان اوست. این شاگرد نوشته‌است: «شیخ الرئیس از من خواست تا برای او کاغذ سفید حاضر کنم و چون آوردم پاره‌ای از آن برید و من پنج پاره از آن‌ها را به هم پیوستم که هر کدام ده ورق به قطع چهار یک کاغذ فرعونی بود .

کاغذ سلیمانی: سلیمان بن راشد نام والی خراسان در ایام هارون الرشید عباسی است. ابن الندیم در «الفهرست» خویش از کاغذی نام برده‌است که به دستور وی در خراسان و به نام او ساخته می‌شده‌است.

کاغذ جعفری: ابن ندیم از این کاغذ نام برده و آن را از شمار کاغذ خراسانی دانسته که به روزگار اقتدار برمکیان ساخته شده و منسوب به جعفر برمکی (مقتول ۱۸۷ ق) است.


انواع خطوط

شنبه 27 خرداد 1391 03:34 ب.ظ
طبقه بندی:خط، نسخه شناسی، 

خط بنّایی یا مَعْقِلی

یکی از انواع خوشنویسی اسلامی است که نوعی خط کوفی زاویه‌دار به‌شمار می‌رود و از ترسیم اشکال هندسی مانند مربع، لوزی، مستطیل و خطوط موازی و متقاطع حاصل می‌شود. خط بنایی نوع تزیین نشده و هندسی خط کوفی است که براساس خانه‌های شطرنجی طراحی می‌شود.

اساس کوفی بنایی امتدادهای افقی و عمودی و گردش خط با ضخامتی یکنواخت در راستای افقی یا عمودی است به گونه‌ای که تمام سطوح هندسی شکل با این نوشته‌های افقی و عمودی پر می‌شود. در بعضی انواع کوفی بنایی به نمونه هایی برخورد می‌کنیم که هم سیاهی و هم سفیدی بین آنها از کلماتی تشکیل شده‌اند که هر دو دارای معناست که به آن کوفی مشکل یا متداخل گفته می‌شود

خط ثلث

یکی از شیوه‌های بسیار مهم در خوشنویسی اسلامی و یکی از خطوط ششگانه است که  ابداع آن را به ابوعلی بن مقله بیضاوی شیرازی معروف به ابن مقله که در قرن سوم هجری می‌زیسته نسبت می‌دهند.

خط ثلث با ساختاری ایستا و موقر، بیشتر در تزئین کتاب‌ها و کتیبه‌ها به‌کار رفته‌است. تکامل تدریجی ثلث به عنوان خطی تزئینی توسط ابن مقله، ابن‌بواب و یاقوت مستعصمی شکل گرفت. ابن‌بواب زیبایی و ظرافت را با خط ثلث همراه کرد. خط ثلث در ایران برای نوشتن عنوان سوره‌های قرآن کریم، پشت جلدنویسی، سرلوحه‌ها، و بخصوص در کتیبه‌ها و کاشی‌کاری‌ها بکار رفته‌است و هنوز نیز رایج است.

خط محقق

 از شیوه‌های مهم خوشنویسی اسلامی و از جمله خطوط ششگانه است که ابداع یا سامان دادن آنها را به ابن مقله نسبت داده‌اند. برخی از خطاطان خط محقق را پدر خطوط (عربی) گفته‌اند. این خط از خطوط اصیل اسلامی می‌باشد. خط محقق نزدیکترین خط به کوفی ساده‌است. در این خط اشکال حروف یکدست، یکنواخت و درشت اندام است که با فواصل منظم و بدون تداخل حروف می‌باشد

خط ریحان

نام سبکی از خوشنویسی به خط عربی-فارسی است. خط ریحان مشتق از خط محقق و خطی است ظریف و کوچک اندام و تمام ویژگیهای خط محقق را دارد ولی ظریف‌تر است و به همین جهت آن را به گل و برگ و ریحان تشبیه کرده‌اند. این خط برای سهولت در نگارش ابداع شده‌است و خواسته‌اند سبک و روش محقق را در خلاصه‌نویسی بکار برده باشند.

خط توقیع

 شیوه‌ای از خوشنویسی اسلامی است که در زمان خلافت مأمون خلیفه عباسی ابداع و در قرن پنجم هجری کامل شد. این خط اغلب در امضا به کار می‌رفته است و به همین دلیل به آن نام توقیع (به معنی امضا) دادند. مورد استفادهٔ این خط، بیشتر در نوشته‌های مهم حکومتی و دینی بوده است.

این خط از نظر خصوصیات ظاهری با خطوط ثلث و رقاع شباهت دارد.
در خط توقیع، حروف درشت‌تر و دارای ضخامت ِ بیشتر نسبت به رقاع هستند و قوس‌ها نیز کم انحناترند.

خط نستعلیق

یکی از شیوه‌های نگارش خط در خوشنویسی اسلامی است. این خط در ایران شکل گرفت و بیشتر هم در ایران رواج دارد و خوشنویسان ایرانی بیشتر با این خط به هنرنمایی می‌پردازند. خط نستعلیق معرف روح و فرهنگ ایرانی است و از آن در نوشتن متن‌های ادبی و غیرمذهبی فارسی، اردو و به ندرت عربی استفاده می‌شود.

 

خط شکسته‌نستعلیق

از جدیدترین خطوط خوشنویسی اسلامی و سومین گونه از خوشنویسی ایرانی است که در اوایل سده یازدهم هجری قمری ابداع شد. چون بیشتر شکل‌های آن از شکستن و رها کردن خط نستعلیق گرفته شده بود به نام شکستهٔ نستعلیق شهرت یافت.این خط را می‌توان ایرانی‌ترین خط از میان خطوط مختلف خوشنویسی اسلامی دانست

 

خط غبار

خطی است که در قرن سوم هجری از خط ریاسی مشتق شده است. این خط دارای حروف ریز و ساختاری مدور است. بعضی ویژگی‌های این خط وابسته به خطوط ثلث و نسخ است. کاربرد این خط بیشتر در نگارش پیام‌هایی بود که می‌بایست با کبوتر ارسال شوند. همچنین در نگارش نامه‌ها و مکاتبه روی ورقه‌های کوچک کاغذ و حتی کتابت قرآن‌های کوچک از این خط استفاده می‌شده است.

 


نشریات نسخه شناسی

پنجشنبه 25 خرداد 1391 03:19 ب.ظ
طبقه بندی:نسخ خطی، دستویس، 

لیست نشریات مرتبط با نسخه شناسی

·        دو فصلنامه آیینه میراث (علمی ترویجی )

·        مجله باستان شناسی و تاریخ

·        فصلنامه باستان پژوه ( علمی فرهنگی پژوهشی)

·        دو ماهنامه گزارش میراث

·        فصلنامه میراث شهاب ( فصلنامه کتابشناسی نسخه شناسی)

·        دوفصلنامه نامه بهارستان ( دوفصلنامه فرهنگی )

·        کتاب ماه کلیات

·        آیینه پژوهش

·        پیام بهارستان

·        مرمت و پژوهش

·        گزارش میراث

·        وقف میراث جاویدان

·        گلستان قرآن

·        گنجینه اسناد

·        دانشورز ( ماهنامه فرهنگی و اطلاع رسانی سازمان کتابخانه ها ، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی )

·        مجله نسخه شناسی

·        وراق ( کتابخانه مجلس )


نمونه هایی از تزئینات جلد سوخت

چهارشنبه 24 خرداد 1391 02:43 ب.ظ
طبقه بندی:نسخه شناسی، نسخ خطی، 

ترنج

ترنج و سر ترنج

سر ترنج و لچکی


تزئینات جلد سوخت

سه شنبه 23 خرداد 1391 11:09 ق.ظ
طبقه بندی:نسخه شناسی، نسخ خطی، 

تزئینات به کار رفته در جلد های سوخت ، تذهیب ، اسلیمی و مخصوصا تشعیر در قلمدان ، سر ترنج و لچکی بوده است .در جلد سوخت هیچ قسمت خالی وجود نداشته و تمام قسمتهای جلد با طرح های اسلیمی پر می شده است .

·        نقشها و تزئینهای روی جلد سوخت  

ترنج :

ü     صورت مدور یا بیضی شکلی است که جلد سازان درون آن را با نقوش اسلیمی ، ختایی ، بترمه ، گل و برگ ، گل و مرغ ، یا تصویر حیوانات مزین می سازد . این فن از قرن سوم ه.ق. در وسط جلدهای چرمی به صورت دایره ، یا بیضی به کار می رود .

سرترنج:

ü     لوزیهای کنگره دار کوچکی است که در قسمت بالا و پایین ترنج و متصل به آن کشیده می شود . گاهی نام صحاف یا کتاب را در داخل آن می نگارند و گاهی با نقوش مختلف می آرایند .

لچکی:

ü     تصویری است سه ضلعی که جلدسازان آن را در چهار گوشه جلدهای ضربی یا سوخت قرار می دهند .ولی مذهبان لچکی را در چهار گوشه برخی از صفحات کتاب ترسیم می نمایند .

کتیبه:

ü     چهار گوشه مستطیلی است که دو طرف آن با نیم دایره و ربع دایره های کوچک آراسته شده است . از این شکل در حاشیه های چهار طرف جلد نزدیک به لبه ها برای جلدهای قرآن مجید ، کتب ادعیه و دیوانهای شعر استفاده کرده اند و گاهی به مناسبت با موضوع با موضوع کتاب ، آیات و احادیث و اشعاری در داخل کتیبه خوشنویسی شده است .

اسلیمی:

ü     یا اسلامی به نقوش و گره بندی های گفته می شود مشتمل بر پیچ و خمهای متعدد همچون گیاه پیچان که ساقه ، جوانه ، برگ و گل و شاخه های آن بهم آمیخته باشد .

ختایی:

ü    مانند اسلیمی گیاهی است که مذهب و نقاش آن را به صورت گل گسترده می آراید . نقوش ختایی روی جلدهای ضربی ، سوخت ، معرق ، ترنج و موارد دیگر دیده می شود.

بترمه:

نقش بترمه در ایران از دوران تیموریان به بعد در نقاشی و جلد به کار رفته است


جلد سوخت

دوشنبه 22 خرداد 1391 11:00 ق.ظ
طبقه بندی:نسخه شناسی، نسخ خطی، 

" سوخت " از لحاظ لغوی در فرهنگ نامه ها  تعاریف متشابهی دارد که بمعنی : ماده سوختنی یا آنچه که بسوزد مانند ، هیزم و نفت و بنزین  آمده است . " سوخته " را به معنای هر چیزی که آتش گرفته باشد . یا  هر چیزی که در آتش افتاده است .در مورد " جلد سوخت " نیز در کتابهای مختلف تعاریف متفاوتی شده است .در کتاب صحافی سنتی اینگونه آمده است : آنرا سوخت یا سوخته گویا به  این جهت گویند ، که اهالی اصفهان به رنگ تیره سوخته می گویند .  جلد سوخت عبارت است از میشن یا ساغری که در تزئین جلدهای نفیس به کار می رود . علت نام گذاری این نوع جلد به سوخت یا سووخته این است که دو قالب فلزی یا برنجی نقش دار را که قبلا با حرارت معینی داغ شده چرم را در میان آنها نهاده تا با فشار ضربات چکش نقوش قالب ها بر آنکه در آب نم دار شده منتقل شود و به صورت قهوه ای سیر یا به رنگ سیاه در آید آنگاه سراسر سطح جلد را که دارای برآمدگی و فرورفتگی مبا طلای ساده و سایر الوان می پوشانند یا تنها فرورفتگی ها یا بر آمگی ها را با آب طلا زراندود می نمایند(غلامی مقدم،1377،ص34).


سیاه مشق

یکشنبه 21 خرداد 1391 09:59 ق.ظ
طبقه بندی:خط، نسخه شناسی، 

سیاه مشق :

سیاه مشق تاریخچه ای چندصدساله دارد و دارای گونه های بسیار متنوع و زیباست مانند سیاه مشق چلیپا-سیاه مشق یک سویه-دوسویه-سه سویه و ... در دسته ای از سیاه مشق ها تمامی حروف و کلمات تکرار میشوند و در دسته ای دیگر برخی و البته بسیاری از سیاه مشق ها قا بل خواندن میباشند مگر سیاه مشق های بی مضمون که در اینصورت خوشنویس مطلب خاصی را نمی نویسد .

آنجه سیاه مشق نامیده می شود به  دو گروه قابل تقسیم است:

1.      گروهی که جنبه ی تمرینی دارند و معمولا خوشنویسان پیش از نوشتن متنی مشخص ، برای به اصطلاح دست گرمی، کلمات و حروفی را روی کاغذ می نویسند. گاهی نیز برای ملکه شدن یک شکل از حروف یا ترکیبهای گوناگون، تعدادزیادی از آن نوشته می شود.

 

2.      سیاه مشق هایی که شکلی مستقل یافته اند و در دوره ی قاجار به اوج کمال خود میرسند.

 

 

برترین ویژگی سیاه مشق ریتم (تکرار) است. ریتم از یک سو تاکید و شخصیت بخشیدن به هریک از عناصر است و از سویی به خوش نویس اجازه می دهد تا با استفاده از آن فضاهای مثبت ومنفی فعال و زیبا بیافریند. اغلب سیاه مشق ها به شکل مورب نوشته میشوند. محور تعادل، قطرهای کادر هستند و تعادل با استفاده از کشیده های تخت، نمایشی مضاعف دارند.

در ناب ترین سیاه مشقها که وجود هر حرف یا کلمه نقطه ای حساس در ترکیب بندی است، امضا ، کلمه و یا  بخشی از متن به صورت عمودی و یا در خلاف جهت حرکت سایر نوشته ها بر پویاتر کردن ترکیب می افزاید.

در برخی از سیاه مشقها خوش نویس از دو یا چند قلم استفاده کرده است که فضایی با عمق و پرسپکتیو به دست آمده است.هرچند تلاقی حروف و کلمات و قرار گرفتن آن ها روی هم نیز چنین احساسی را ایجاد می کند.عناصر سیاه مشق (حروف و کلمات یا مفردات و ترکیب ها) در ذهن بیننده آشنا هستند و با او ارتباط برقرار میکنند، اما از سویی نا خوانا هستند و بیننده را وادار به تامل میکنند.

پربار ترین دوره ی سیاه مشق دوره ی قاجار و از شاخص ترین آنها  سیاه مشقهای  میرزا غلامرضا اصفهانی می باشد.


نمونه هایی از خطوط تفننی

جمعه 19 خرداد 1391 10:17 ب.ظ
طبقه بندی:خط، 

 

نقاشی خط

نقاشی خط

سیاه مشق

مثنی نویسی

معما نویسی

خط گلزار

 


انواع خطوط تفننی

پنجشنبه 18 خرداد 1391 09:47 ب.ظ
طبقه بندی:خط، 

سیاه مشق:

نگاه هنری به سیاه مشق از قرن یازده هجری قمری آغاز شد اما اوج سیاه مشق های ایرانی مربوط به سده ی سیزده  هجری قمری می باشد که در آثار غلامرضا اصفهانی و میر حسین دیده می شود.

مثنی نویسی:

قرینه سازی انعکاسی در خوشنویسی را گویند.

معما نویسی:

نوشتن عبارات پیچیده و معما گونه را گویند.

گلزار:

در این شیوه داخل حروف با انواع گل و بوته پر می شود.

نقاشی خط(خطاشی):

در این شیوه با استفاده از خط ، تصویری را به وجود می آورند. آغازگر این شیوه را اسماعیل جلایر می دانند.از معاصرین می توان به جلیل رسولی و نصرالله افجه ای اشاره کرد.


معرفی کاغذ

چهارشنبه 17 خرداد 1391 09:22 ق.ظ

کاغذها را می توان بر اساس محل تولید یا سازنده، جنس و ویژگی های فیزیکی و تغییرات کاربر، به سه گروه متفاوت دسته بندی کرد.

سازنده یا محل تولید کاغذ، علاوه بر آن که کاغذ را از جنبه ظاهری یا خصوصیات ویژه ای از دیگر کاغذها متمایز می سازد، صفتی برای تشخیص کاغذ می شود که سازنده یا محل ساخت آن را مشخص می کند، کاغذهایی مانند: کاغذ بلاپوریpapier balapuri /، کاغذ حبشی /papier d'Abyssini، کاغذ دکنی/ papier du Deccan ، کاغذ دمشقی/ papier de Damas، کاغذ سمرقندی/ papier de Samarkande ، کاغذ کشمیری/ papier de Cachmire ، کاغذ قاسم بیگی/papier Qasem beygi، کاغذ رباکاری/ papier Ruba-kari ، کاغذ شربتی/ papier Sharbati، کاغذ فرنگی/ papier européen.

 گروه دیگر کاغذهایی هستند که نام آنها از مواد سازنده یا ویژگی فیزیکی موجود در آنها اخذ شده است، کاغذهایی مانند کاغذ کنفی/ papier de chanvre ، کاغذ ابریشمی/ papier de soie، کاغذ ته نقش دار/ papier filigranée، چربه/ papier (trés) fin، کاغذ با دوام/ papier permanent

 و سرانجام کاغذهایی که با توجه به کاربردشان در یک گروه قرار می گیرند: کاغذ زرافشان/ papier à semis d'or ، کاغذ عکس/ papier au pochoir ، کاغذ چسبانده/ papier collées، کاغذ رنگی/ papier coloré، کاغذ رنگه(الوان)/papier teinté ، کاغذ رنگه خوش قلم، کاغذ رنگه صیقلی/papier teinté à surface lustre، کاغذ زینتی/ papier décoré، کاغذ قطاعی/ papier découpé، کاغذ روغنی (لیق)/ papier huilé، کاغذ ابری (کاغذ ابر و باد)/ papier marbré و کاغذ سوزن زده (کاغذ گرده، کاغذ تصویر) / papier poncif .

 


  • تعداد صفحات :2
  • 1  
  • 2  

آمار وبلاگ

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :

نویسندگان

ابزار پرش به بالا

كد ماوس