صفحه‏آرایى

 قسمت‏هاى مختلفى که روى صفحه مرتب مى‏شوند به شرح زیر است: عمدتاً نوشته مطرح است، اما حاشیه‏ها و آرایه‏ها و نیز روابط میان این اجزاى مختلف را هم باید در نظر گرفت. بررسى سطراندازی امکان پى بردن به طرح و نقشه کاتب (یا تذهیب‏کار) را فراهم مى‏آورد، اما گسترش بررسى مجموع صفحه و صفحات مزدوج که هنگام باز بودن نسخه در معرض دید قرار مى‏گیرد داراى اهمیت است، زیرا به نظر مى‏رسد به‏طور خاصى مورد توجه نسخه‏پردازان قرار داشته است. از سوى دیگر، احتمال تغییر در توازن کل صفحه را پس از برش حاشیه‏ها [هنگام صحافى‏] نباید از نظر دور داشت: در این صورت، پژوهش در صفحه‏آرایى بسیار پیچیده مى‏شود. قطع نسخه‏ها نیز مطرح است. تحقیقات اندکى در این مورد صورت گرفته است: براى دوره‏هاى متأخر که مستندتر هستند، نتایج چشمگیرى به دست آمده است. از این قرار، تحلیلى از مجلدات ساخته شده در نگارخانه‏هاى قصر توپکاپى حدود سال‏هاى 1520 و 1630 م، وجود سه قطع‏9 (16*5/25 سانتى متر؛ 25*35 سانتى متر؛ 31*5/44 سانتى متر) را نشان مى‏دهد. عبارتى از ابن ندیم که در ابتداى این فصل آمد نشان مى‏دهد که در سده چهارم هجرى مفهوم قطع کتاب به تمام و کمال وجود داشته است.

برخى صفحه‏آرایى‏ها

 به دلایلى که در سطور قبل ذکر گردید، براى آشنایى اجمالى با روشى که کاتبان براى استفاده از حداکثر فضایى که در اختیار داشته‏اند فعلاً راهى جز نمونه‏هاى صفحه‏آرایى وجود ندارد. نسخه‏هاى خطى مصور یا نسخه‏هایى که داراى تعداد بسیارى نقاشى یا تصویر بودند مسائل خاص خود را داشتند که از موضوعات مورد نظر مادر اینجا دور است. نمونه‏ها عمدتاً از نسخه‏هاى دقیق و منظم برگرفته شده‏اند، اما الگوهایى که در این نسخه‏ها وجود دارد در نسخه‏هاى با ساختار ساده‏تر نیز مشاهده مى‏شود. در سطرهاى پیشین، از برخى صفحه‏آرایى‏هاى خاص یادشده است: «نقاشى - خط»هاى قدیمى نشان‏دهنده آن است که تفکر درباره زیبایى‏شناسى صفحه بسیار زود آغاز شد. پاره نسخه استانبول، TIEM SE 263، شاهدى است بر این مدعا که کاتب در هر بار سطراندازی تنها یک صفحه را در نظر مى‏گرفته است. اندکى بعد به صفحه مزدوج پرداخته مى‏شود مانند تلاش‏هاى ضعیفى که در سده سوم براى ترازبندى کتابت انتهاى قرآن انجام گرفته است پاره‏نسخه‏اى از این دوره (استانبول TIEM SE 2002، گ 4 پ تا 7 پ) گواهى است بر کوشش بسیار کاتب، جهت به قرینه درآوردن عناوین سوره‏ها در چهار صفحه مزدوج، نتیجه این کوشش را به کمال رسانده است. این امر با پى‏گیرى بسیار مورد بررسى قرار گرفت و جالب‏ترین نمود آن را مى‏توان در قرآن‏هاى عثمانى یا تحت تأثیر عثمانى مشاهده و کرد. کاتبان نسخه‏هاى خطى استانبول، 964 TIEM، لندن،  Islamic art QUR33 N.D. Khalili coll. of و تونس، BN 64241 موفق شده‏اند کلمه(ها)ى واحدى را، با شنگرف، بر روى یک خط واحد در صفحه سمت راست و قرینه همان خط در صفحه سمت چپ به گونه‏اى نشان دهند که نسبت به محورى که از وسط کتاب مى‏گذرد در یک فاصله قرار گیرند. متن یادشده آیه‏هایى از سوره 26 (شورى) است که به صورت قرینه کتابت شده‏اند. این نمونه نشان‏دهنده نقش صفحه‏آرایى در اقداماتى است که کاتبان مسلمان براى انسجام بخشیدن به ساخت نسخه‏هاى خطى انجام مى‏داده‏اند. برداشت هایى که در بالا به آن پرداختیم مبتنى بر بخش‏هایى از متن قرآن در واحدهاى هم اندازه است: کاتبان عثمانى به‏خوبى از عهده این کار برآمده‏اند و از تقسیم‏بندى کلاسیک به جزء و حزب به تعیین صفحات 15 سطرى، براى قطعى که اغلب در حدود 12*18 سانتى متر است رسیده‏اند؛ به غیر از صفحات آغازین و پایانى، آرایه‏ها در باقى صفحات یکى است و نسبتاً مطابق معیار (جدول، نشانه‏هاى جداسازى آیه‏ها و غیره). متون دیگرى  که از آنها بسیار نسخه بردارى مى‏شده است صفحه‏آرایى مشابهى داشته‏اند. هنگامى که نسخه‏هاى مشابه را بررسى مى‏کنیم این نکته را باید کاملاً در نظر داشت که الگو به شدت به کاتب تحمیل مى‏شود. ر. زلهایم (R. Sellheim) تعداد شش نسخه از کتاب النقایه مختصر کتاب وقایه الروایه فى مسائل الهدایه اثر صدرالشریعه الثانى را که در سده سیزدهم هجرى نسخه‏بردارى شده‏اند بررسى کرده است و شباهت‏هاى بسیار بین آنهاست. از این رو مى‏توان نتیجه گرفت که احتمال دارد به قلم کاتبان متعددى، در یک مدرسه یا خانقاه در آسیاى میانه (بخارا یا سمرقند؟) استنساخ شده باشند. حواشى اندازه نوشته، به استثناى برخى قرآن‏هاى قدیمى‏ یا قرآن‏هایى که منشأ مغربى دارند13 مستطیل شکل است و در میان آنها شکل نزدیک به مربع نیز مى‏توان یافت. آیا به خاطر پرهیز از صفحه‏آرایى بسیار تکرارى بود که کاتبان به تناوب سبک‏ها و قلم گرایش پیدا کردند؟ از آغاز سده هشتم هجرى، به‏ویژه در قلمرو جهان ایرانى، قرآن‏هاى بسیارى وجود دارد که داراى سه سطر درشت‏نویس‏اند که معمولاً هر یک از آنها داخل یک باریکه [جدول] نوشته مى‏شود که در بالا، وسط و پایین صفحه قرار مى‏گیرد؛ در وسط دو باریکه اول و دوم و نیز دوم و سوم دو سطر با خط ریز قرار دارد که معمولاً با مرکب سیاه نوشته مى‏شود، در حالى که نوشته‏هاى دیگر، اغلب با مرکب رنگى - آبى یا طلایى - کتابت مى‏شوند. محل قرار گرفتن متن در قرآن‏هاى هشت ضلعى قطع کوچک استثناست: به دلیل شکل خاص آن، مساحت نوشته گاه دایره‏اى و گاه هشت ضلعى است.  13انجامه‏ها گاه به شیوه‏اى خاص نگاشته شده‏اند. به‏ویژه، اغلب، در یک فضاى سه گوش در پایان نسخه مشاهده مى‏شوند. نسخه لندن،  5695.BL Add، به تاریخ 626 ق (گ 88 پ) نمونه‏اى قدیمى از این مورد است. اما انجامه نسخه‏اى از کتاب اللمع فى النحو اثر ابن جنى (برلین، SB, Or. Oct. 8353، گ 70 به تاریخ 488 ق) ممکن است شاهدى از مرحله پیشین به سوى این شکل سه‏گوش باشد؛ به نظر مى‏رسد این هردو، سرچشمه‏اى ایرانى داشته باشند. از این پس، انجامه‏ها[ى کاتبان‏] شکل‏هاى متنوع‏ترى مى‏یابند - دایره‏اى (نسخه لندن،  N.D. Khalili coll. of Islamic art QUR 72)، بیضى بادامى کنگره‏دار (مجموعه تبریز، ش 51) و موارد دیگر.