در عرفِ كاتبان به قسمتی از كتابت كاتب كه حاوی نام و نشان او، به‌همراه تاریخ كتابت باشد، رقم گفته می‌شود . ترقیم در لغت به معنای نوشتن، استنساخ، و كتابت كردن است و در نزد خوشنویسان به‌معنای آراستن و نقطه نهادن خط جهت وضوح، نزدیك كردن سطرها ، و نیز امضاكردن اثر در پایان آن است . در بسیاری از كتاب‌های لغت این مفاهیم برای كلمه "ترقین" نیز ذكر شده است.

ترقیمه در عرف نسخه‌شناسی و اصطلاح نسخه‌نویسان، مجموعه كلمات و عبارات كوتاه و بلندی است كه كاتب پس از كتابت متن اصلی كتاب می‌آورد و در ضمنِ دعا و تسبیح و بیان كلمات استثنا ـ چون ان شاءالله ـ از نام و نشان خود، مكان و زمان كتابت، و گاه سفارش‌دهنده كتاب یاد می‌كند . ترقیمه به واقع شناسنامه كتاب‌های خطی و چاپ سنگی است. در كتاب‌های چاپ سنگی، ترقیمه در صفحه ابتدای كتاب قبل از آغاز متن نیز دیده می‌شود.

اهمیت ویژه ترقیمه‌ها در نسخه‌شناسیِ نسخ خطی است. تاریخ نسخه، نام كاتب، نام مؤلف، زمان تألیف، نام كتاب، و محل كتابت را در ترقیمه‌ها می‌توان یافت و به این شكل به ارزش، اصالت، و قدمت نسخه پی‌برد. به‌سبب همین اهمیت، باید اصالت ترقیمه از نظر برساخت، رونوشت، و جعلی‌بودن مورد توجه قرار گیرد. از كیفیت ترقیمه می‌توان به فضل و دانش كاتب پی‌برد. كاتب آگاه عبارات تكراری و پیش پا افتاده را به‌كار نمی‌برد و به این ترتیب می‌توان اطمینان بیشتری به اصالت و كتابت صحیح نسخه پیدا كرد. برخی ترقیمه‌ها اطلاعات بیشتری در اختیار محقق قرار می‌دهند؛ مانند شغل مؤلف و كاتب، هم‌منطقه بودن آن دو ـ كه در كتابت صحیح الفاظ خاص منطقه و سبك نگارش درست مهم است ـ و اطلاعات دیگر. اعلام جغرافیایی و ادبیات مندرج در ترقیمه‌ها ـ چه سروده كاتب و چه نقل قول از شاعران دیگر ـ در مطالعه سیر فرهنگ‌ها و اندیشه‌ها، نكات اجتماعی و اخلاقی، و موارد دیگر ارزشمندند.

كاتبان با توجه به درجه‌ای كه در خطاطی كسب می‌كردند كلماتی خاص را در ترقیمه می‌آوردند. كاتبان مبتدی "سوّده"، كاتبان متوسط "مشقه"، و كاتبان متبحّر "نمقه" و "كتبه" را در ترقیمه‌های خود ذكر می‌كردند .

كاربرد لفظ ترقیمه در این مفهوم اصطلاحی سابقه طولانی ندارد. در منابع قدیم‌تر به اصطلاحاتی چون رقم، دستینه، و خاتمه‌الكتاب در این مفهوم برمی‌خوریم. دستینه، علاوه بر معانی لغوی، به مفاهیمی چون توقیع، رقم، امضای شخص، و آنچه در آخر كتاب الحاق كنند (نام كاتب، تاریخ اتمام كتابت، و جز آن) معنی شده است . در آداب كتابت و نسخه‌نویسی، ضبط كلمات استثنا، تاریخ و محل كتابت، نام و نشان كاتب، و جز آن در ترقیمه‌های آثار مكتوب مرسوم بوده و هر كاتبی باید این نكته را رعایت می‌كرده است. بیان هر نوع عبارتی دلیلی شرعی و اخلاقی یا فایده‌ای فرهنگی داشته است. به‌طور مثال، كاتب با ذكر "ان شاءالله" در ترقیمه خود، مقصودش از كتابت را كه رستگاری و نجات خود بوده معیّن می‌كرده است. به این قسمت خاتمه‌الكتاب می‌گفتند